Leiden Language Blog

Auto op slot, buit eruit – de grammatica van verkeersborden

Auto op slot, buit eruit – de grammatica van verkeersborden

Nederland staat vol met verkeersborden. De beperkte ruimte op de borden zet tekstschrijvers aan tot korte, heldere teksten die de verkeersveiligheid moeten bevorderen, zoals ‘Brug open, motor af’ en ‘Vaart minderen spaart kinderen.’ Het bord ‘Op slot, buit eruit’ zaait echter verwarring – het wordt vaak als volgt geïnterpreteerd: ‘Als je de auto op slot doet, dan is straks de buit eruit.’ Na enige vertwijfeling volgt het besef dat die lezing niet juist kan zijn en dat wordt bedoeld: ‘Doe je auto op slot én haal je spullen eruit.’ Vanwaar deze verwarring?

Als je erop begint te letten, valt het op dat op verkeersborden vaak voorwaardelijke zinnen worden gebruikt om weggebruikers aan te sporen tot de juiste handeling. In de literatuur over voorwaardelijke zinnen gaat het vaak over redeneringen van het type ‘Als Robben speelt, winnen we de wedstrijd.’ (‘Ja, áls…’), maar omdat zulke zinnen een nog niet gerealiseerde situatie (‘als…’) koppelen aan het gevolg ervan (‘dan…’), zijn ze, zo laat onder andere Jonathan Evans zien, uitermate geschikt als aansporingen; ieder kind begrijpt dat ‘Als je meegaat boodschappen doen, krijg je wat lekkers.’ een belofte is en ‘Als je je kamer niet opruimt, dan krijg je geen zakgeld!’ een dreigement.

Ook zonder het voegwoord als kunnen we voorwaarden uiten. Egbert Fortuin en Ronny Boogaart laten dat bijvoorbeeld zien voor de gebiedende wijs, als in ‘Bied je excuses aan of je krijgt geen zakgeld!’, maar het kan ook zonder: ‘Nog een klein stukje en dan ben je er!’ Zelf deed ik onderzoek naar voorzetselgroepen waarmee voorwaarden worden geuit, als in ‘Zonder boek kom je de klas niet in.’ Vanuit dit perspectief is de stap naar het verkeer niet groot: ‘Hier parkeren is wielklem riskeren’, ‘Bij gladheid wordt niet gestrooid’; het zijn voorwaardelijke dreigementen en adviezen om de orde op de weg te handhaven. In grammaticaal opzicht lijken ze echter weinig op klassieke als-dan-zinnen.

Als-dan-zinnen zijn complexe constructies en daar is op verkeersborden weinig ruimte voor. Korte, nevengeschikte opschriften als ‘Ben je Bob, zeg het hardop!’, ‘Nat? Glad!’ en ‘Wil je blijven leven, wacht dan even’ (bij spoorwegovergangen) zijn veel geschikter en worden al snel voorwaardelijk geïnterpreteerd, zoals ook blijkt uit grammaticalisatieonderzoek. Vooral de combinatie met vooropplaatsing van de persoonsvorm in vraag-antwoord-paren sorteert dat effect. Ook in het buitenland vinden we dit verschijnsel. In de outback van Australië staan borden als ‘Break the drive, stay alive’ die het directieve aspect van de gebiedende wijs (‘Break the drive’) via nevenschikking (en of komma) combineren met het resultaat van het advies (‘stay alive’).

Toch loert hier het gevaar van een overhaaste generalisatie: niet iedere tweeledige uiting langs de weg is immers voorwaardelijk. Neem het eveneens Australische bord ‘Take a rest and refresh.’ Aan dit advies is weinig voorwaardelijk – er staan ‘slechts’ twee aansporingen. Helemaal duidelijk wordt dat als je kijkt naar een Amerikaans bord met de tekst ‘Drive slow and see our city. Drive fast and see our judge’, waarin de eerste zin zowel ‘Als je langzaam rijdt, kun je onze stad goed bekijken’ als ‘Rijd langzaam. Bekijk onze stad.’ kan betekenen, maar de tweede uitsluitend een voorwaardelijke waarschuwing kan zijn: ‘Als je te snel rijdt, krijg je met onze rechter te maken.’

Toch maakt de hoeveelheid verkeersborden waarop een voorwaarde wordt geuit het aannemelijk dat de grammaticale vorm in de verkeerscontext een specifieke betekenis krijgt. In gevallen waar dat minder voor de hand ligt, zoals in ‘Take a rest and refresh’, is het verschil tussen een niet-voorwaardelijke lezing (‘Neem een rustpauze. Fris je op.’) en een voorwaardelijke lezing (‘Als je rustpauze neemt, fris je daarvan op.’) van weinig belang, maar bij ‘Auto op slot, buit eruit’ ligt dat anders: de lezing ‘Als je de auto op slot doet, dan is straks de buit eruit’ is een onwenselijk advies. Dat veel mensen toch op die lezing komen, is niet verwonderlijk gezien de communicatieve handelingen die we van kinds af aan met voorwaardelijke zinnen associëren en de frequente voorwaardelijke betekenis van nevenschikkingen op verkeersborden. Tel daarbij op de pijlvorm (gevolgtrekking), het uitroepteken (gebiedende wijs), de vreemde volgorde (eerst je auto op slot doen en er dan nog iets uithalen) en het dievenperspectief dat besloten ligt in het woord buit en de verwarring is compleet.

Hoewel de meeste weggebruikers, na enige overpeinzing, zullen komen tot een niet-voorwaardelijk lezing (‘Doe je auto op slot. Haal de buit eruit.’) of negatief-voorwaardelijke lezing (‘Doe je auto op slot. Als je dat niet doet, is straks de buit eruit’), kost dat enige moeite, omdat de vormen van talige boodschappen in de verkeerscontext door het vele gebruik een eigen betekenis hebben gekregen – de grammatica van verkeersborden.

Een eerdere, kortere versie van deze bijdrage is gepubliceerd in Onze Taal en in Taalunie:Bericht.

Add a Comment

Commenting is not available in this channel entry.